Xuân trong thơ cổ điển và “Thanh Hiên thi tập” của Nguyễn DuMột năm có bốn mùa, trong đó mùa xuân kéo dài chừng chín mươi ngày nhưng không phải lúc nào cũng hội đủ những ngày đẹp trời, cảnh sắc như ý. Đó là nhãn quan tinh tế của Nguyễn tiên sinh, tự Tố Như – tác giả tập thơ Thanh Hiên thi tập. Thời gian trôi đi không thể níu giữ hay gọi quay trở lại. Bốn mùa xuân – hạ – thu – đông, mùa nào cũng khơi dậy cảm hứng sáng tác thơ ca, từ phú trước vẻ đẹp của thiên nhiên: núi sông, mưa gió, cỏ cây và những sinh hoạt văn hóa của con người. Trong bốn mùa ấy, mùa xuân là mùa khơi dậy nhiều rung cảm sáng tạo hơn cả, để lại cho hậu thế biết bao tác phẩm thơ ca cổ điển mang giá trị “vàng son khuôn mẫu”.
 Trong kho tàng thơ cổ điển viết về mùa xuân, có thể kể đến bài “Cảnh xuân” của Phật Hoàng Trần Nhân Tông – vị hoàng đế anh minh, Tổ sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử: Chim kêu hoa liễu nở đầy/ Họa đường thêm rợp bóng mây bay. Danh nhân Nguyễn Trãi cũng có những vần thơ xuân sâu lắng. Bài “Xuân nhật hoài nam” (Ngày xuân nhớ phương Nam) vừa gợi cảnh sắc mùa xuân, vừa hàm chứa triết lý nhân sinh: Xuân đến, xuân đi sao vội vã/ Muôn kiếp hoa xuân chẳng đổi màu! (Bản dịch Nguyễn Văn Đề).
Nguyễn Khuyến là tác giả có nhiều sáng tác về mùa xuân. Trong bài “Xuân nhật kỳ I”, Tam nguyên Yên Đổ bộc lộ tâm trạng u hoài: Hạt quất ngoài vườn chờ nứt vỏ/ Giò tiên trong chậu chửa bung hoa/ Đầm đìa lệ sớm cành tre rủ/ Lạc lõng canh khuya tiếng hạc qua (Lê Phụng dịch).
Ở thể hát nói, thơ ca trù viết về mùa xuân của Uy Viễn tướng công Nguyễn Công Trứ cũng rất phong phú, với các bài như: Vịnh mùa xuân; Ngày xuân; Chơi xuân kẻo hết xuân đi. Mùa xuân trong cảm thức của Nguyễn Công Trứ đầy sức sống, rực rỡ mà khoáng đạt: “Xuân sang hoa cỏ đua tươi /Khoe màu quốc sắc, trẻ mùi thiên hương (Vịnh mùa xuân). Hay “Thảnh thơi thuở đông qua xuân đến /Ngấn hàn băng từng phiến tan không /Cỏ hoa muôn tía ngàn hồng /Trên tiệc mở câu thơ cùng chén rượu…” (Ngày xuân)
Nguyễn Công Trứ nhìn xuân từ tuổi thơ “lên năm, lên bảy” đến khi khôn lớn, để rồi chiêm nghiệm: “Ba vạn sáu ngàn ngày là mấy chốc? và “E đến khi hoa rữa, trăng tàn/ Xuân một khắc dễ nghìn vàng đổi chác?” (Chơi xuân kẻo hết xuân đi).
Thơ ca cổ điển với đề tài mùa xuân thường gắn với hình ảnh hoa mai, hoa đào, cành liễu, khóm trúc, làn gió, sông nước, giọt mưa, giọt sương… trong khung cảnh thanh bình, gửi gắm tâm tư tình cảm trước quê hương, đất nước và cuộc sống con người.
Thơ chữ Hán mang cảm hứng mùa xuân của danh nhân Nguyễn Du cũng khá đồ sộ. Thanh Hiên thi tập – tập thơ đầu tay – được sáng tác trong giai đoạn hàn vi của Nguyễn Tố Như. Tác phẩm ra đời trong những năm ông sống cảnh “ăn nhờ ở đậu” tại ấp Quỳnh Châu, làng Quỳnh Hải, huyện Quỳnh Côi (khoảng 1784–1794); sau đó là thời gian ẩn cư ở quê nhà Tiên Điền dưới chân núi Hồng Lĩnh (1794–1802) và những năm đầu ra làm quan ở Bắc Hà (1802–1804).
 Thanh Hiên thi tập gồm 78 bài thơ, trong đó có 6 bài viết về mùa xuân, gồm: Rằm tháng Giêng ở Quỳnh Hải; Ngẫu hứng ngày xuân; Đêm xuân; Cảm hứng cuối xuân; Tiết Thanh Minh ngẫu hứng và Đêm xuân lữ thứ. Thơ xuân của Nguyễn tiên sinh chủ yếu bộc lộ tâm tư, tình cảm trước cảnh vật quê hương và hoàn cảnh con người đương thời. Không mang sắc thái tươi vui, rộn ràng như pháo nổ, hoa chào ngõ hạnh, thơ xuân chữ Hán của Nguyễn Du thường nhuốm màu hoài niệm, tương tư, phản ánh tâm trạng cô đơn của một danh sĩ ẩn dật. Cảnh xuân trong thơ Nguyễn Du nhiều khi cố tình để lộ sự trống trải, cô quạnh, thể hiện rõ trong các bài “Rằm tháng Giêng ở Quỳnh Hải”, “Đêm xuân” và “Tiết Thanh Minh ngẫu hứng”. Đêm rằm tháng Giêng, ánh trăng tròn đầy soi khắp miền quê Tiên Điền vắng lặng. Trăng vẫn tròn vành vạnh như những mùa trước, không đổi thay, khơi dậy trong lòng người ẩn sĩ nỗi “Xuân hứng” đầy u hoài. Mùa xuân đến với Nguyễn tiên sinh trong cảnh “đầu bạc”, tuổi đời còn trẻ mà đã bơ vơ nơi “chân trời góc bể”. Nguyễn Du sáng tác bài thơ “Rằm tháng Giêng ở Quỳnh Hải” với những câu thơ đầy u hoài: “Nhất thiên xuân hứng thùy gia lạc /Vạn lý Quỳnh Châu thử dạ viên /Hồng Lĩnh vô gia huynh đệ tán /Bạch đầu đa hận tuế thời thiên”. Dịch nghĩa “Đầy trời xuân hứng, chẳng biết rơi vào nhà ai/ Ở nơi Quỳnh Châu xa vạn dặm, trăng đêm nay lại tròn /Quê Hồng Lĩnh không còn nhà cửa, anh em tan tác cả/ Đầu đã bạc, càng buồn vì năm tháng trôi nhanh”.
Mùa xuân đến với Nguyễn tiên sinh là nỗi nhớ da diết quê hương, gia đình và cảnh cũ nơi quê nhà, khát vọng được trở về miền hồn quê của tuổi thơ. Trong bài thơ “Xuân dạ” (Đêm xuân), tâm trạng hoài cổ của người lưu lạc giang hồ hiện lên rõ nét. Xuân đến trong tâm thế nghi hoặc, bĩ cực: “Trời tối đen, tìm đâu thấy cảnh xuân tươi sáng?”. Hay “Trong bước giang hồ, lại nằm bệnh đã lâu ngày/ Cuộc đời khác chi vẻ xuân theo mưa gió chìm trong bóng tối” (Đêm xuân).
Nguyễn tiên sinh yêu quê hương vô hạn. Những năm tháng sống nơi “đất khách quê người” kéo dài, nỗi nhớ quê luôn canh cánh, day dứt trong tâm hồn đa sầu đa cảm: “Ở đất khách lâu năm, ngồi dưới bóng đèn mà rơi lệ/ Quê hương xa nghìn dặm, nhìn trăng mà đau lòng”.
Trong tâm hồn người con xa xứ, quê hương hiện lên với xóm làng, đình, đền, chùa, dinh thự, lăng tẩm tổ tiên tráng lệ, bên ngoài là dòng chảy sông Long Vĩ “Nam đài thôn ngoại Long Giang thủy/ Nhất phiến hàn thanh tống cổ kim”. Dịch nghĩa “Lầu ở phía nam, bên ngoài thôn xóm có sóng nước Long Giang chảy nghe rõ/ Vẫn lạnh lùng tiễn đưa kim cổ” (Đêm xuân).
Cảm xúc xuân của Nguyễn Du vì thế gắn với cả quê vợ Quỳnh Châu, An Hải lẫn quê cha Tiên Điền, Nghi Xuân. Trong khoảnh khắc giao thừa nơi đất khách, phải giã từ năm cũ xa quê, Nguyễn tiên sinh tự hỏi “Chẳng hay xuân từ đâu đến Quỳnh Hải/ Đau lòng khi nhìn bãi cỏ xanh bên bờ nam/ Và cảm thấy chúa xuân để lộ sinh ý trên cánh hoa mai” (Ngày xuân ngẫu hứng).
Cảnh xuân nơi nghìn dặm xa vẫn mơ mộng với “cỏ bờ ao”, với cây mai trước sân lại thêm một mùa xuân nữa nở hoa, dù hoàn cảnh con người đã tiều tụy “Nghìn dặm mơ hoài ao cỏ mượt/ Một năm xuân đến gốc mai tươi.” (Xuân tiêu lữ thứ – Nguyễn Thạch Giang dịch).
Thơ xuân của Nguyễn tiên sinh bộc lộ rõ sự nuối tiếc tuổi xuân và nỗi hoài niệm quá khứ. Trong thơ ông thường nhắc đến “đầu đã bạc”, “tuổi ba mươi” mà “công chưa thành, danh chưa toại”. Xuân về càng thêm đau đáu “Xuân lan thu cúc thành chuyện hão/ Đông rét hè cóng cướp cả tuổi xuân” (Tạp thi II).
Cảnh xuân thì đẹp, nhưng con người ốm yếu, nóng lạnh thất thường, tiếc nuối tuổi xuân trôi nhanh, gọi không trở lại. Nguyễn Du từng hối tiếc nhưng cũng sớm đạt đến triết lý sống tỉnh thức. Từ nỗi nuối tiếc, ông nhắc nhở con người đừng để chín mươi ngày xuân trôi qua vô ích, để “cảnh xuân trôi qua” là điều “thật đáng tiếc”.
Ông coi nhẹ công danh, sự nghiệp “Công danh ở đời nào khác cánh chim bay vút/Thời tiết cũng theo chim oanh mà đổi thay/Danh lợi hão huyền rồi cũng tiêu tan hết”. Nguyễn tiên sinh chỉ rõ “Tấm thân không thể thoát vòng hữu hạn/Chưa chết mà cứ lo chuyện nghìn năm” (Cảm hứng cuối xuân).
Thơ xuân của Nguyễn Du nổi bật ở sự đối lập giữa cảnh sắc thiên nhiên vũ trụ và thế giới nội tâm thi nhân. Ngòi bút tài hoa vẽ nên bức tranh xuân tươi sáng, màu xanh bất tận của cỏ cây hoa lá, tương phản với nỗi buồn nhân thế. Gió đông thổi qua thành quách, đồng ruộng, sông suối ngày đêm; cỏ vẫn xanh, hoa vẫn nở, cây cối thản nhiên đâm chồi nảy lộc, mặc cho con người vui – buồn, được – mất.
Năm mới đến, tuổi đời thêm cao “Ngày xuân, ta có thân mà không còn trẻ nữa/ Ở góc trời, tiết Thanh minh không rượu uống/ Câu hát thôn dã giúp ta hiểu được tiếng lòng của người trồng gai, trồng dâu” (Tiết Thanh minh ngẫu hứng).
Thơ viết về mùa xuân của danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Du phần lớn được sáng tác trong thời kỳ hàn vi, những năm tháng “thập tải phong trần” (mười năm gió bụi). Cảm hứng xuân trong thơ là tiếng nói tâm trạng, là nhãn quan của Nguyễn tiên sinh trước thiên nhiên và cuộc đời đương thời. Chủ đề xuyên suốt là tình yêu sâu nặng dành cho quê cha Tiên Điền – nơi lưu giữ ký ức thiếu thời bên lâu đài, dinh phủ Xuân Nhạc công, có bến Giang Đình, nơi dòng Long Vĩ chảy ra biển đông./.
Đầu xuân Bính Ngọ 2026
Đặng Viết Tường
|  
|